Her bir yn­sa­nyň iň uly is­le­gi sag­dyn ýa­şa­mak­dyr. Soň­ky ýyl­lar­da sag­dyn dur­mu­şy nä­dip üp­jün edip bol­jak­dy­gy we adam öm­rü­ni nä­dip uzalt­ma­ly­dy­gy ba­ra­da köp göz­leg iş­le­ri ge­çi­ril­di. Şon­da dog­ry iý­mitlen­me­giň, zy­ýan­ly iý­mit­ler­den daş­da dur­ma­gyň, sport bi­len yzy­gi­der­li meş­gul­lan­ma­gyň äh­mi­ýe­ti­niň ulu­dy­gy ýü­ze çy­ka­ryl­dy.

Sagdyn bolmak, keselleriň öňüni almak, uzak ýaşamak üçin berhiz tutmaly däl-de, dogry iýmitlenmelidir. Günüň dowamynda az-azdan 4-5 gezek iýmeli. Gowrulyp bişirilen, tüssä kakadylan, ýagly, ýiti we ajy tagamly iýmitleri, şor, gazly we reňkli suwlary çäklendirmeli.

Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň berýän maglumatyna görä, dünýäde adam saglygyna täsir edýän esasy howplaryň biri-de nädogry iýmitlenmek we fiziki işjeňligiň pesligidir. Nahar iýmezden öň 1 bulgur suwuklygy (çaý, miwe şiresi, suw) haýaldan içmeli. Adamyň aşgazanynyň dokluk baradaky habary onuň kelle beýnisine 10 -15 minutdan soň barýar. Birnäçe keselleriň hem-de semizligiň öňüni almak üçin saçak başyndan ýeňil açlyk duýgusy bilen turmagy başarmaly. Lukmanyň maslahaty bolmazdan, özbaşdak berhiz saklamak maslahat berilmeýär.

Gök we miwe önümleri iýlende, gigiýeniki talaplary berk berjaý etmeli. Ýiti iýmit zäherlenmeleriniň hem-de ýiti içege ýokanç keselleriniň öňüni almak maksady bilen, iýmit önümlerine bildirilýän gigiýeniki talaplary doly we dogry berjaý etmeli. Günüň dowamynda 2 litrden az bolmadyk möçberde arassa agyz suwuny içmeli. Şahsy we jemgyýetçilik arassaçylygyny berk berjaý etmeli. Lukman Arkadagymyzyň peşgeş beren «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp jiltli ylmy-ensiklopedik kitabynda beýan edilýän dermanlyk ösümliklerden taýýarlanan melhemlik çaýlary maşgala lukmany bilen maslahatlaşyp içmeli. Gan basyşyny we ganyň düzümindäki süýjini elmydama gözegçilikde saklamaly. Lukmanyň beren bejergisini talabalaýyk ýerine ýetirmeli. Derman serişdelerini, şol sanda antibakterial derman serişdelerini özbaşdak kabul etmeli däl.

Bu en­dik­ler kese­liň dö­re­me­gi­niň öňü­ni al­ýar we uzak ýa­şa­ma­ga şert dö­red­ýär. Sagdyn iý­mit­len­mek­den baş­ga-da, wi­ta­min­ler we an­ti­ok­si­dant­lar hem sagly­gy­my­zy ber­kit­mek­de mö­hüm orun tut­ýar. Olar be­de­ni­miz üçin ze­rur bo­lur dur­ýar.

Be­de­ni­mi­ze ze­rur bo­lan köp gör­nüş­li wi­ta­minler bar. Olar­dan A, B1, B2, B3, B6, B12, C, D, E, K wi­ta­min­le­ri­ni ag­za­mak bolar. Ola­ryň her bi­ri­niň sagly­gy­my­za peý­da­sy örän ulu­dyr. Ag­za­lan wi­ta­minle­riň kä­bi­ri­niň hä­si­ýet­le­ri bara­da du­rup geç­sek, B1 wi­ta­mi­ni ba­gyr­da we ýu­murt­ga­da bol­ýar. Onuň ýet­mez­çi­li­gi myş­sa ke­sel­leri­ne se­bäp bol­ýar.

B2 wi­ta­mi­ni ba­gyr­da, et­de we dä­ne önüm­le­rin­de bol­ýar, ýetmez­çi­li­gi ga­naz­ly­ga we de­ri­niň bo­zul­ma­gy­na se­bäp bol­ýar. B3 wi­ta­mi­ni ba­lyk­lar­da, et­de we hoz­da bol­ýar. Onuň ýet­mez­çi­li­gi nerw bo­zul­ma­la­ry­na we de­ri ke­sel­le­ri­ne ge­tir­ýär. B5 wi­ta­mi­ni ýu­murt­ga­da, gök önüm­ler­de bol­mak bi­len, bu wi­ta­min ýet­mez­çi­lik eden­de myş­sa­da nä­saz­lyk­lar, ga­har­jaň­lyk ýü­ze çyk­ýar.

B6 wi­ta­mi­ni gök önüm­ler­de, dä­ne­ler­de we et önüm­le­rin­de bol­ýar. Onuň ýet­mez­çi­li­gin­de yn­san be­de­nin­de ga­naz­lyk we ener­gi­ýa­nyň pesel­me­gi ýa­ly nä­saz­lyk­lar bo­lup bil­ýär. Ba­gyr­da we gy­zyl et­de bol­ýan B12 wi­ta­mi­ni­niň ýet­mez­çi­li­gin­de ga­naz­lyk we ener­gi­ýa­nyň ýit­me­gi dö­ re­ýär. C wi­ta­mi­ni li­mon­da, apel­sin­de, man­da­rin­de, gök önüm­ler­de we ýe­ral­ma­da bol­ýar. Ol de­ri­niň hi­li­ne we de­ri­niň go­wu­laş­ma­gy­na oňyn tä­sir ed­ýär. D wi­ta­mi­ni bol­sa, ba­lyk we süýt önüm­le­rin­de bol­mak bi­len, onuň ýet­mez­çi­lik eden ýag­da­ýyn­da süňk­le­riň bo­zul­ma­gy ýü­ze çyk­ýar.

Ýurdumyzy sagdynlygyň hem ruhubelentligiň, ylym-bilimiň mekanyna öwren Gahryman Arkadagymyzyň hem-de Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň janlary sag, ömürleri uzak bolsun, il-ýurt bähbitli beýik işleri mundan beýläk-de rowaçlyklara beslensin!

Kadyr KADYROW,
Türkmenistanyň telekommunikasiýalar we informatika institutynyň Maglumat tehnologiýalary we programmirleme fakultetiniň 3-nji ýyl talyby.