Tebigat biologlary, himikleri, farmakologlary we lukmanlary gyzyklandyrmaga ukyply bolan dürli maddalaryň tükeniksiz çeşmesidir. Häzirki zaman ylmy barlaglaryň köpüsi täze derman serişdelerini, mikroblara garşy materiallary we biotehnologik işläp taýýarlamalary döretmek üçin esas bolup biljek tebigy birleşmeleri öwrenmäge gönükdirilendir. Bu ugurda kömelekler aýratyn orun eýeleýär. Olar daşky gurşaw bilen çylşyrymly özara täsirleşme mehanizmlerine eýe bolan we dürli biologik işjeň birleşmeleri emele getirmäge ukyply bolan täsin organizmlerdir. 

Ylmy taýdan aýratyn gyzyklanma döredýän obýektleriň biri Tapinella urugynyň kömelekleridir. Bu urugyň wekilleri agaçlarda ösýän kömelekleriň hataryna degişlidir. Olary öwrenmek kömelek biomassasynyň himiki düzümini, mikroorganizmlerden goranyşyň tebigy mehanizmlerini, şeýle hem kömelek ekstraktlaryny biotehnologiýada we lukmançylyk barlaglarynda ulanmagyň geljegini giňişleýin öwrenmäge mümkinçilik berýär.

Kömelekler ekologik deňagramlylygyň saklanmagynda möhüm ähmiýete eýedir. Olar agaç dokumalaryny dargadyp, organiki maddalaryň aýlanyşygyna gatnaşmak bilen ösümlik galyndylarynyň tebigy ýagdaýda dargamagyna we ýokumly elementleriň daşky gurşawa gaýdyp gelmegine ýardam berýär. Şonuň netijesinde agaç materiallary kem-kemden beýleki organizmler üçin elýeterli birleşmelere öwrülýär, tokaý we beýleki tebigy ekoulgamlar bolsa öz-özüni täzelemek ukybyny saklaýar.

Tapinella urugynyň wekilleri, esasan, agaç substratlarynda ösýän kömeleklerdir. Olaryň belli görnüşleriniň biri bolan Tapinella panuoides dürli agaçlarda, şol sanda pürli agaçlaryň galyndylarynda duş gelýär. Onuň miwe bedenleri ýelpewaç ýa-da balykgulak şekilli bolup, reňki sarymtyl öwüşginlerden sarymtyl-goňur reňklere çenli üýtgäp biler. Daşky görnüşi we ösüş aýratynlyklary bu kömelegi diňe bir mikologlar üçin däl, eýsem agaçlaryň biologik dargama hadysalaryny öwrenýän hünärmenler üçin hem gyzykly edýär. 

Şeýle-de bolsa, bu kömelegiň ekologik ähmiýeti onuň aýratynlyklarynyň diňe bir tarapydyr. Onuň dokumalarynda nähili himiki birleşmeleriň emele gelýändigini, olaryň beýleki organizmlere nähili täsir edýändigini we aýry-aýry düzüm bölekleriniň amaly ähmiýete eýe bolup biljekdigini öwrenmek hem örän möhümdir.

Häzirki zaman ylmy biologik işjeň maddalaryň tebigy çeşmelerini öwrenmäge barha köp üns berýär. Kömelekleriň düzüminde polisaharidler, beloklar, peptidler, lipidler, organiki kislotalar, pigmentler we pes molekulýar metabolitler ýaly dürli birleşmeler topary bolýar. Olaryň düzümi kömelegiň görnüşine, ösüş şertlerine, miwe bedeniniň ýaşyna, ösýän substratynyň aýratynlyklaryna we ekstraksiýa usulyna baglylykda üýtgeýär. Kömelekleri öwrenmegiň geljegi uly ugurlarynyň biri olaryň bakteriýalar we mikroskopik kömelekler bilen özara täsirini, şeýle hem mikroorganizmleriň ösüşine täsirini bahalandyrmakdan ybaratdyr. 

Kömelek ekstraktlaryny metallaryň nanobölejiklerini almak üçin ulanmak aýratyn gyzyklanma döredýär. Bu ugur biogen sintez, kömelekleriň gatnaşmagynda amala aşyrylanda bolsa mikosintez diýlip atlandyrylýar. Kümüş nanobölejikleri fiziki-himiki häsiýetleri we birnäçe mikroorganizmiň ösüşini basyp ýatyrmak ukyby sebäpli öwrenilýär. Olar mikroblara garşy örtükleriň, laboratoriýa barlaglary üçin niýetlenen materiallaryň we käbir lukmançylyk önümleriniň düzüm bölekleri hökmünde ulanylmagynyň mümkinçiligi nukdaýnazaryndan öwrenilýär. Şol bir wagtyň özünde, olaryň howpsuzlygyna aýratyn baha bermek zerurdyr. 

Tapinella panuoides kömelegini öwrenmek lukmançylyk ylmynyň birnäçe ugry üçin ähmiýetli bolup biler. Birinji ugur mikroblara garşy häsiýetlere eýe bolan tebigy birleşmeleri gözlemek bilen baglanyşyklydyr. 

Ikinji ugur mikroorganizmleriň köpelmegine päsgel berýän materiallary işläp taýýarlamak bilen baglanyşyklydyr. Kümüş nanobölejikleriniň netijeliligi we howpsuzlygy tassyklanan ýagdaýynda, olary mikroblara garşy örtükleri hem-de lukmançylyk maksatly materiallary döretmekde ulanmak mümkinçiligi öwrenilip bilner. 

Üçünji ugur kömelek birleşmeleriniň antioksidant işjeňligini we beýleki biologik täsirlerini öwrenmekden ybaratdyr. Şeýle barlaglar tebigy metabolitler we olaryň biologik ulgamlar bilen özara täsiri baradaky bilimleri giňeltmäge ýardam edip biler. 

Türkmenistan üçin tebigy biologik baýlyklary öwrenmek mikologiýanyň, biotehnologiýanyň we farmasewtik barlaglaryň ösdürilmegi, şeýle hem ýaş ylmy işgärleriň taýýarlanylmagy nukdaýnazaryndan uly gyzyklanma döredýär. Ýerli kömelekleri ylmy taýdan öwrenmek ýurduň biologik dürlüligi baradaky maglumatlary giňeltmäge we täze ylmy taslamalar üçin esas döretmäge mümkinçilik berip biler.

Tapinella panuoides agaçda ösýän kömelekleriň himiki düzümini, olaryň ekstraktlarynyň mümkin bolan mikroblara garşy işjeňligini we nanomateriallary mikosintez arkaly almagyň geljegini öwrenmek üçin gyzykly ylmy obýektdir. 

Şeýle organizmleri öwrenmek janly ulgamlaryň özara täsiriniň tebigy mehanizmlerine has çuňňur düşünmäge we geljekki tehnologik işläp taýýarlamalar üçin peýdaly bolup biljek biologik baýlyklary kesgitlemäge ýardam berýär. 

Şeýlelikde, agaç kömelegi Tapinella panuoidesi öwrenmek tebigatyň köpdürlüligine bolan düýpli ylmy gyzyklanmany amaly ylymyň geljegi bilen birleşdirýär. Onuň himiki düzümini, biologik häsiýetlerini we howpsuzlygyny yzygiderli öwrenmek mikologiýanyň hemde biotehnologiýanyň ösmegine goşant goşup, tebigy gelip çykyşly, geljekde amaly ähmiýete eýe bolup biljek birleşmeler baradaky ylmy düşünjeleri giňeldip biler.

Baýmyrat  KUTLYÝEW,
Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň Harby lukmançylyk fakultetiniň 6-njy ýyl talyby.