Eziz Diýarymyzyň  görenleri haýrana, görmedigi armanda goýýan al-ýaşyl öwüsýän sähralary, baý ösümlik dünýäsi, mahlasy, türkmen tebigatynyň ajaýyp keşbi uzak asyrlardan bäri  döredijilik ynsanlarynyň ylham çeşmesi bolup gelýär. Olar özleriniň şirinden-şirin şygyrlary, ajaýyp sazlary, owadan aýdymlary bilen gözel tebigatymyzyň ajaýyplyklaryny wasp edýärler.    

Her bir halkyň dili we edebiýaty şol halkyň taryhyny, medeniýetini öwrenmekde esasy çeşme bolup hyzmat edýär. Türkmen edebiýatynda hem halkymyzyň taryhyny we  medeniýetini  öwrenmekde  gymmatly maglumatlar saklanýar. Ösümlikler hem türkmen halkynyň  durmuşynda  gadymdan bäri özleriniň dürli häsiýetleri bilen aýrylmaz orun eýeläp gelýär. Muny biz edebi çeşmelerimizdäki obrazly aňlatmalarymyzda hem görüp bilýäris. “Bir elde iki garpyz tutdurmaz”, “Serçeden gorkan dary ekmez”, “Gamşy gowşak  tutsaň, eliňi gyýar”, “Göwün-göwünden suw içer, gamyş bogundan”, “Adam eli gyzyl gül” ýaly onlarça nakyllardyr  atalar  sözlerinde, matallardyr tapmaçalarda, rowaýatlarda, tymsallarda  getirilýän ösümlik atlaryndan hem ösümlikleriň  edebiýatda obrazly  aňlatmalary  emele  getirmekde  ulanylandygyny görýäris. Gahryman Arkadagymyzyň “Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri” kitabynda hem ösümliklere häsiýetnama berende “Gök kürteli gelin ýaly arçasy”, “Edil ýowşan ýaly ajy”, “Andyzlynyň aty ölmez” ýaly birnäçe aýtgylardan atalar sözleridir nakyllar getirilýär. Nusgawy şahyrlarymyzyň döredijiliginde, ýazyjy şahyrlarymyzyň  eserlerinde hem ösümlik atlary  işjeň ulanylýar.

Türkmen edebiýatynyň göwher täji bolan Magtymguly Pyragynyň şygryýet dünýäsi özüniň köptaraplylygy bilen indi uzak döwürlerden bäri ylmy gözlegleriň baş meselesi bolup gelýär. Alymlar dürli ugurlara degişli işlerinde akyldar şahyryň eserlerine yzygiderli salgylanyp gelýärler. Gahryman Arkadagymyz özüniň “Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri”  atly  ensiklopedik eserinde hem şahyryň şygyrlaryna birnäçe gezek ýüzlenýär. Has dogrusy,  alym Arkadagymyz eseriň birinji kitabynda hozuň tebigy we dermanlyk häsiýetine düşündiriş berende  Magtymgulynyň setirlerine salgylanýar: “Ýapragy, gabygy we miweýany matalary, ýüňleri, halylary, şeýle hem saçy boýamakda peýdalanylýar. Munuň şeýledigini Magtymguly Pyragynyň goşgy setirlerindäki:

Hozuň daş gabygy, gülälek suwy,
Garyp saça çalsaň  gara reň bolar

- diýen jümleleri subut edýär. Şu aýdylanlardan çen tutsak, türkmen halky hoz agajyny öz durmuşynda irki zamanlardan bäri haýyrlanyp gelýär ” .

Taryhyň dürli döwürlerinde  ýazuwly edebiýatda söz ussatlary öz döredijiliginde ösümlik atlaryny işjeň ulanypdyrlar. Biz muňa nusgawy şahyrlarymyzyň goşgulayna ýüzlenenimizde hem göz ýetirýäris.

Mätaji  şahyr öz döredijiliginde:

                   Ýap boýunda biten tallar,
                   Al ýaňakdan damar balar

- diýen setirlerinde Tal agajynyň adyny ulanypdyr. Kemine şahyr bolsa

Serwi  daragt üstünde bilbiller saýraşanda,
Periler baga girip, gözeller oýnaşanda

- diýen setirlerinde  Serwi agajynyň adyny öz şygrynda ulanypdyr. Bu goşgy setirleriniň ikisi-de özboluşly many aňlatmasy bolup, şygryň şowly çykmagyna itergi beripdir.

XX asyr  türkmen  edebiýatynda  hem söz  ussatlarynyň  ösümlik atlaryny öz  döredijiliginde  ýygy-ýygydn peýdalanandygyny görýäris. Olardan  Ata Salyhyň basnýalarynda,  Kerim Gurbannepesowyň, G. Ezizowyň, H. Kulyýewiň  döredijiligine ýüzlenip görenimizde hem göz ýetirip bileris. Ata Salyhyň “Kädiniň gülküsi” basnýasynda çynar agajynyň we kädiniň allegorik obraz hökmünde öwünjeň we agras adamlaryň häsiýetlerini aňlatmakda   ulanylmagy, K. Gurbannepesowyň birnäçe goşgularynda  nar, alma, toraňňy ýaly birnäçe ösümlik atlarynyň getirilmegi hem aýdylanlaryň aýdyň mysalydyr.  G. Ezizowyň döredijiliginde hem ösümlikleriň öz atlary bilen bir hatarda  agaç, bag, miwe ýaly ösmülikler bilen bagly birnäçe düşünjeler getirilýär.

Türkmen edebiýatynyň köp öwüşginliligi, çeperçiligi barada söz açylanda  söz ussatlarynyň ösümlikler  we olaryň dürli häsiýetleri bilen bagly düşünjeleri giňden ulanandyklary barada belläp geçen maglumatlarymyz edebiýatda ýene-de sanardan kän.

Edebiýatymyzy, dilimizi, medeniýetimizi giňişleýin öwrenmäge we ösdürmäge  döredip berýän giň mümkinçilikleri  üçin  hormatly alym Arkadagymyza, Arkadagly Gahryman Serdarymyza köp  sagbolsun aýdýaryn. Biz ýaşlaryň geljekde ökde hünärmenler bolup   ýetişjekdigimizze ynandyrýarys.         

 Gülharman JORAÝEWA,
Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk institutynyň mugallymy.