Mirasgäriň ýandepderçesinden

Gadymy Aýböwür ýaýlasy diňe bir şahyrana ady bilen däl, eýsem, juda özboluşly owadan keşbi bilenem ol ýerde bir gezek bolanlaryň hemişelik ýadynda galýar. Bu ýerde Aýböwür köli ýerleşip, oňa ir döwürde Amyderýanyň bir goly guýupdyr. Hazardan, Sarygamyşdan, elbetde täze dörän «Altyn asyr» Türkmen kölündenem soňraky iň uly kölleriň biri bolan Aýböwür köli ýurdumyzyň hazynaly ojaklarynyň biri. Ol baýlyklar mesgeni.

Aýböwür haýran galyp seredip oturmaly, aňyrsyna-bärsine göz ýetmez düzlük. «Şu ýeri meniňki» diýýän ýaly. Onuň daşy Üstýurt gyry ýarym aý şekilli bolup, günortadan demirgazyga daşyndan aýlanyp dur. 2-5 kilometr inlilikdäki, aşyrsy görnüp duran gyry kesip geçäýen ýeriňden hem Atgyrlan, Bötendag, Döwkesen düzlükleri başlanýar.

Baýyrlaç tekiz daglygyň – Üstýurt gyrynyň hemme ýerinden münüp-düşüp bolanok. Onuň belli-belli çykalgalary, inelgeleri bar. Olar hem ýollara birigýär. Ol ýollaryň hem şahyrana atlary bar. Umumanam ýurdumyzyň ähli ýerinde dag ýollary atlandyrylan bolýar. Ynha Üstýurt gyrynyň çykalgalary:

Diuňliburun ýoly. Ýurdumyzyň demirgazyk nokady hasaplanýar. Ondan aňry ýol Moskwa çenli gidýär. Ir döwürde gelýän kerwenleriň azaşman Diňliburunyň ýoluna gelmegi üçin çelgi – daşdan diň gurupdyrlar. Diňliburun ady şondan galypdyr.

Sabyn ýol. Şu ýerleriň ugrunda birmahal çogan köp ösýän ekeni. Adamlar ony ýygyp alyp sabyn gaýnadypdyrlar.

Kaşga ýol. Manysy anyk belli däl. Gadymy türki dilindäki kaşgar – möjek sözünden, möjekleriň münüp-düşýän ýoly diýip düşündirjek bolýarlar. Bu ýerdäki obalaryň hem biriniň ady Kaşga ýol.

Syzyloý. Ýoldan düşäýen ýeriňdäki obanyň ady. Bu ýerde syza ösümligi köp ösýän ekeni. Dyrnagyň düýbüne syzgy diýilýär. Gyryň syzgysyndaky oba manysy bolmagy mümkin.

Şamahy. Gyryň üstündäki gadymy şäheriň ady. Günbatar – Günüň batýan ýerindäki şäher diýmek. Şapak sözüniň ýerli şiwede atlandyrylyşy.

Çäşdepe ýa-da Harmanjyk. Çykalganyň golaýynda üýşürilen galla harmanyna meňzäp duran depe juda alyslardan görünýär. Rowaýatlar ony Nalajyň harmany diýip düşündirýär. Aýböwürden seredeniňde günüň çäş ýerinden görünýär. Çäşdepe ady şondan galan bolmaly. Aýböwür – Gürgen ýolunyň çykalgasy. Garadäli Gökleň meşhur «Ýandymyny»  Çäşdepede döredipdir diýen rowaýat bar.

Atgyrlan, Bötendag, Döwkesen düzlüklerinden Üstýurt gyryny kesip, Aýböwür ýaýlasyna geçilýän geçelgeleriň hem birnäçesi bar.

Kyrkdeşik. Gyryň kemerindäki köp sanly gowaklaryň ýanyndaky ýol. Oňa ýokardan urgan bilen sallanyp ýa-da aşakdan merdiwan bilen baraýmasaň barmak mümkin däl. Gowaklarda birwagtky ýaşaýşyň yzlary saklanyp galypdyr.

Döwkesen. Gyryň kert gaýasynda gurlan gadymy gala. Onuň daşyndan daşy oýulyp edilen garym. Şol garymyň ugrundaky çykalga. Rowaýatlar bu garymy Şirin-Perhat hakyndaky gürrüňler bilen baglanyşdyrýar.

Kerem oglan. Döwkesen düzlüginiň demirgazygynda Gazagystana gidilýän ýoluň çykalgasy. Çykalganyň ýanyndaky mazaryň we ýadygärligiň ady. Ýerli ilat bu mazary «Kerem oglan» dessanyndaky Keremiň ady bilen baglanyşdyrýar.

Aýböwrüň ýollary. Geçen asyryň ortalarynda bu sebite ilatyň köpçülikleýin göçüp gelmegi bilen ýaýla doly özleşdirildi.  Köp sanly täze obalar döredi. Şol obalara hem gadymy çykalgalaryň – ýollaryň atlary dakyldy. Indi Diňliburun, Kaşga ýol, Syzyl oý, Şamahy, Harmanjyk, Döwkesen diňe bir çykalga – ýollaryň atlary bolman, olaryň golaýyndaky obalaryň hem atlaryny aňladýar.

Şöhrat ABDYÝEW, 
Türkmenistanyň at gazanan žurnalisti, mirasgär.